ملنګ جان د داخلي پو هانو له نظره
کله چې مرحوم ملنګ جان دمرګ څپړه په مخ وخوړه ،نو دافغا نستان راډيو يو ځانګړي پروګرام خپورکړ چې دښاغلي پتان لخوا معرفي شوي و وروسته دهغه ځني دنو موړۍ په باب يو لړ مشرانو پيغا مونه هم ورواورول شول لکه : دمطبو عاتو دريس سيد قاسم رښتيا ، صدراعظم پيغام چې هغه هم د ملنګ جان مړينه دافغانستان لپاره يوه ستره ضايعه وبلله په همدي تر تيب نورو خلکو هم دغه راز پيغامونه واورول لکه : دکوټۍ ديو ستر مشر پيغام چې نوم يې نه دي څر ګند ، دحمزه شنواري لخوا ، ميرا جان سيال او داسي نور . ددي سره دلري او برۍ پښتونخوا شاعرانو او ليکوالانو د نظم او نثر له لاري خپل نظريات وړاندې کړي دي او دده احساس او ستاينه يې پخپلو ليکنو کې راوړې دي لکه عبدالله بختا ني چې د ملنګ جان داخلاقو صداقت او دالفا ظو دصراحت او ظرافت په باب داسي ليکي : مرحوم ملنګ جان په عمل او وينا کې ډير عفيف ، صر يح او صادق انسان و،په وينا کې دصراحت نه بيغر ظرافت هم درلود . همداراز پوهاند محمد خمير ساپي ملنګ جان ديو مبتکر شاعر په حيث پيژنې . دهيواد يو تکړه شاعر عبدالر حمن پژواک هم د ملنګ جان دشعي استعداد په باب خپل نظر څر ګند کړي او وايې : در اشعار واحسا سات اظهار سده است که اگر حقيقت ا به قدر تا ثيران نبا شد نما ينده استعداد وي در شعرات واگر با شد دليل بر علوا احساسات وي است که حتماٌ شما يان احترام است
زمونږ دهيواد يو بل تکړه ليکوال او شا عر ګل پا چا الفت د ملنګ جان دشعر هنر په هکله خپل نظر داسي ليکي : ۰۰۰ دده خوږي نغمي زمو نږ په خو شحالولو کې او خو ښولو کې ډيره ستره برخه لري ، دساز او سرود په دنيا کې نوي تال پيداکول دده کاروه ، غمونه هيرول او غم په ښادۍ بدلول دده هنروه ۰۰۰
ددي سره سره محمد ايوب اڅکزي ديښتو نستان په تحريک کې د ملنګ جان ونډه له پا مه نه غورځوي او ديښتو نستان په تحريک کې د ژوند دپيداکولو په خاطر تل دملي جذباتو ناز راني ورکړي دي . همدارنګه زيات شمير ليکوالانو لکه : محمد ګلاب ننګرهاري ، غلام حبيب نوري موسي شفيق ، مرخوم عبدالباقي با غوانيوال ، محمد شريف شريف ، عبد الروف قتيل ، مولوي محمد صديق ، داړرشاه ليوال او مو لا نا قيام الدين خادم هم دمر حوم په مرګ با ندې خواشيني څر ګندي کړي دي او د ملنګ جان په اشعاروکې د قوم بيدارۍ ته اشاره کړۍده او وايې :(۰۰۰ دده په شعر کې هم ترنم و ،هم قوميت اوهم دبيدارۍ پيغام۰۰۰ )
(۰۰۰ دده په مرګ عموماٌ پښتا نه ،ادبي ،موسيقي او ملي محا فل خصو صاٌ خوا بدي او غمګين شول ۰۰۰ )
له بل پلوه دننګر هار ادبي او ثقا فتي پښتو مياشتنۍ مجلې (۱۳۳۶ه،ش)کال اتمه ګڼه دده مړينه ته ځانګړې شوېوه چې ديو شمير پو هانو ليکني يکې نشر شوي او دزيت شمير ليکوالانو ليکنۍ تري پاتي شوي لکه :غلام نبي شنواري ، حبيب الله کاريزي ،محمد کريم ، محمد مونس ماليار ،غلام سرور مجنون ،محمد سلام بيدار اوداسي نور و ليکوالانو ليکني وې ۰ (۱)
واجد، عبدالواجد ، د ملنګ جان په اشعارو کښي د هيواد پالني انګازي ، آزادي مطبوعه کابل ، کال (۱۳۸۳ه ) لمريز
ددې سره سره يو بل خوږ ژبي ليکوال رحيم جان جو هر ملنګ جان ته دمو سيقۍ دجهان معمار او همدارنګه يې دده په مرګ دمو سيقۍ جهان وران ګڼلي دي دي وايې :
ملي شاعره دپښتون له درد او رنځ خبره ! دپښتون دموسيقۍجهان شو وران درپسې
تر ځنکدن نه غلي نشوې دغيرت له چيغو ځکه تمام پښتونخواکوي لو لان در پسې

ملنګ جان د خارجي پو هانو له نظره
په رښتيا سره هم د ملنګ جان خوږي نغمي همداسي خوږي وې داخو پريږده چې په ټولو افغانانو کې محبو بيت درلود ،کله چې دده خوږي نغمي له سرحدونو څخه واوښتې ، دده شهرت نور هم زيات شو او دده اشعارو ته نور هم په علمي نظر وکتل شو او دبهرنيو پوهانو تو جويې ځانته واړوله ، دلته دشوروي اتحاد دځينو پو هانو نظرونه راوړو . دشوروي اتحاد دعلومو اکاډومۍ دايشيايې ملتونو دانستيتوت علمي کارکوونکي او دافغانستان دپښتو ټولني افتخاري کارکونکي استاد نيکو لالي او ريانکوف پخپله يوه څيړنه کې چې عتوانيې دي (دافغانستان مسله او افغاني شعرونه )کې د ملنګ جان داشعارو په باب داسي ليکي: (دځونيمرګ ملي شاعر ملنګ جان دتو جه وړ سرنوشت دافغاني شعرونو دارتقا سره ارتيباط لري .بې مبا لغي ويلي شو چې دغه لوي شاعر چې دولس نه پورته شوي دي دافغانستان او پا کستان دنني سرحد ددواړو خواوپښتنو په منځکې فوق العاده نوميالي شاعرده چې په همدغه سبب يې پخپلو سندروکې خپل شاعرانه استعداد دملي هدف په خدمت کې وښود ۰۰۰ )
يوه بله روسۍ ليکواله ميرمن ګراسيمو او ښا غلي ګيرس پخپل کتاب (دافغانستان ادبيات ) کې چې د شفا هي ادب په باب يې ليکي دي د ملنګ جان سندري هم راوړي دي او وايې چې کله مونږ دملي شفاهي ادب به باب خبري کوو نو مجبور يو چې د ملنګ جان سندريهم پکي راوړو اويادونه تري وکړو بل يو پوه کو ختيف هم يو کتاب (دافغانستان بيو ګرافي ) په نوم ليکي اود ملنګ جان په باب يې معلوماتورکړي او دي دافغانستان يو ملي شاعر بللي دي ددي سره سره يو بل عالم ښا غلي انا کاو سوف افغانستان ته راغي اوخپل خا طراتې په ازبکي ليکلي چې دښاغلي ياکوف کوزولو فسکي لخوا په روسي اړول شوي چې ديوي مجمو عي عنوان يې (د ملنګ جان سندره ) ده او دغه بختاني صاحب په پښتو نظمکړيده:
دغه زړه دی که فرهار دی ؟ دغه زړه دی که فرهار دی؟ دازما پدي سينه کې
دردمن زړه د ملنګ جان دی ؟ دردمن زړه د ملنګ جان دی ؟ ای اسمانه !مهرباشه
نو په مينه په توندۍ په يو متحده چالاکۍ
په زړه واچوه کمند ځغلوې په سپيره کنده
په سپيره او تشه کنده ښا غلي ملنګ جان
دغه څه شی ؟ دا څه وايې ؟ له کوم ځايه ؟ دا څه وايې ؟
ځواب ته دې ليوال يم . په ټولو ګران چې ځغلوي ډک له وياړه ملنګ جان
دغه څه شی ؟ له کوم ځايه ؟ زرشه زرشه راته وايه !
له سپينو سپينو وريځو ځغلوي او بيا ژړيږي
دده اوښکه نه پټيږي غښتلی ملنګ جان (۲)

(۲) واجد،عبدالواجد، د ملنګ جان په اشعارو کې دهيواد پالنې انګازې ، آزادي مطبوعه کابل ، کال (۱۳۸۳ ه ) لمريز

رفيع الله ستانکزی